Azerbaycan-Çin İlişkileri

Giriş: Azerbaycan-Çin İlişkileri: ‘‘Mevcut Dinamikler ve Gelecek Perspektifi’’

Azerbaycan’ın 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasının ardından iki ülke arasında diplomatik ilişkiler kurulmuştur. O tarihten bu yana iki ülke yetkilileri arasında karşılıklı temaslar devam ediyor. 2015 yılından itibaren Azerbaycan’ın Çin’in “Bir Kuşak ve Bir Yol” girişimine katılması ülkeler arasında bağların güçlenmesine yol açtı. Azerbaycan’da 2015 yılında iki kez yaşanan devalüasyon ülkenin mali sistemini ciddi şekilde etkiledi. Bu sorunun hızlı bir şekilde çözülebilmesi için yeni yatırımların çekilmesi gerekiyordu. 2015 yılından bugüne Azerbaycan ve Çin arasındaki ticaret hacmi artmakta devam ediyor. COVID-19 salgını sırasında ticaret hacminde yaşanan düşüşe rağmen, salgın sonrası dönemde ticaret hacminde yeniden yükseliş gözlemlendi. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet İstatistik Komitesi verilerine göre, iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2015 yılında 565 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu rakam 2023 yılına gelindiğinde önemli ölçüde artarak 3,1 milyar dolara ulaştı.

Diğer taraftan Azerbaycan’ın coğrafi konumunun stratejik önemi de göz önünde bulundurulmalıdır. Ülkenin doğu ile batı arasında bir köprü konumunda olması en önemli hususlardan biri olarak, transit hatların etkin bir şekilde kullanılmasını ve Çin için alternatif ulaşım aracı olmasını mümkün kılıyor. Azerbaycan’ın hayata geçirdiği büyük projeler, Avrupa-Güney Kafkasya-Orta Asya-Doğu Asya bölgelerinin etkin bir şekilde kalkınmasını sağlamayı hedefliyor. Bu amaçla Azerbaycan, Çin, Kazakistan, Azerbaycan, Gürcistan, Türkiye, Romanya ve Polonya’dan demiryolu şirketlerini bir araya getirerek demiryolu seyahatini kısaltmak için Trans-Hazar Uluslararası Ulaşım Rotası (TITR) veya diğer adıyla Orta Koridor’u hayata geçirmiştir.

Orta Koridor’un yaygın kullanımını organize etmek amacıyla 2017 yılında Bakü-Tiflis-Kars (BTK) demiryolu hattı açılmıştır. Demiryolu hattı yaklaşık 850 kilometre uzunluğunda olup, 500 kilometreden fazlası Azerbaycan’dan geçiyor. Avrupa’yı Asya’ya bağlayan en kısa ve en güvenilir demiryolu hattı olan BTK’nın faaliyete başlaması Doğu-Batı arasında taşımacılığı hayata geçiren en önemli projelerden biri olarak değerlendirilebilir. Bu demiryolu hattı Avrupa ile Çin arasındaki mesafenin önemli ölçüde kısalmasını sağlamakla beraber Çin’e ekonomik bakımdan ilave faydalar sağlamaya devam ediyor.

Ermenistan ve Azerbaycan arasında 2020 yılında yaşanan II. Karabağ Savaşı’nı Azerbaycan’ın kazanması yeni jeopolitik eğilimlerin ortaya çıkmasına zemin hazırladı. O dönemden itibaren Zengezur Koridoru’nun açılmasının gündeme gelmesiyle birlikte Çin’in Azerbaycan’la ilişkilerinde yaklaşma eğilimleri daha baskın hale geldi. Çin’den Avrupa’ya taşınan kargo ve konteynerlerin yüzde doksan üçü deniz yoluyla taşınıyor. Kalan yüzde 7’lik kısım ise hava ve demiryolu ile gerçekleştiriliyor. Deniz taşımacılığı en ucuz taşıma şekli olduğu için bu yöntem özellikle yük taşımacılığında tercih edilmektedir. Bu bağlamda, Zengezur Koridoru’nun açılması Çin’e Batı’ya ek güvenilir erişim sağlayacaktır. Bu koridor aynı zamanda Azerbaycan’ın Doğu ve Batı arasında önemli bir ulaşım ve ticaret merkezi olma hedeflerinin gerçekleşmesine de hizmet edecektir.

2024 yılında Azerbaycan ve Çin arasında “Çin-Avrupa Demiryolu Ekspresi için Trans-Hazar Uluslararası Ulaşım Güzergahlarının Geliştirilmesine İlişkin Mutabakat Zaptı” ve Azerbaycan Ekonomi Bakanlığı ile Çin Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu arasında “Kuşak ve Yol Girişiminin Ortaklaşa Uygulanması için İşbirliği Planının Oluşturulmasının Hızlandırılmasına İlişkin Mutabakat Zaptı” imzalanmıştır. Bu belgeler, iki ülkenin gelecekteki projelere ortak katılımını desteklemek için vazgeçilmez adımlar olarak nitelendiriliyor. Aynı zamanda, Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarının kurtarılması, bu bölgelerde yenilenebilir enerji için yeni fırsatlar yarattı. Bu durum Çin ve Azerbaycan arasındaki ilişkileri daha da güçlendirdi. Azerbaycanlı ve Çinli şirketler arasında büyük ölçekli projeler için çok sayıda sözleşme imzalandı. Çin’in alternatif enerji alanında dünya lideri olarak ortaya çıkması, Azerbaycan’a bu alanda ek avantajlar sağlayacak ve geleceğin dünyasında ana trendlerden biri olan yeşil enerjiye geçişi daha da hızlandıracaktır.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Başkanı Xi Jinping arasında Temmuz 2024’te Astana’da gerçekleştirilen görüşmede liderler, turizm alanındaki işbirliğini genişletmek amacıyla vizesiz yolculuğun uygulanmasını gözden geçireceklerini açıkladılar. Aynı zamanda Azerbaycan Cumhuriyeti ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında “Stratejik Ortaklığın Kurulmasına İlişkin Ortak Beyanname” kabul edildi. Görüşme sırasında Orta Koridor’daki işbirliğini ve dijitalleşmenin önemini ele alan Devlet Başkanları iki ülke arasındaki ilişkilerin her zaman sağlıklı ve istikrarlı bir şekilde geliştiğini söylediler.

Ancak, Orta Koridor’un başlıca aktörleri olan Azerbaycan, Türkiye, Kazakistan ve Gürcistan’ın Avrupa ile Çin arasındaki transit ilişkilerde ortaya çıkan sorunları çözmeye yönelik ortak çabalarına rağmen, hala çözülmesi gereken bir dizi sorun kalmaktadır. Bu zorlukların ortadan kaldırılması adına öncelikle devletler arasındaki işbirliğinin daha geniş bir biçimde hayata geçirilmesi gerekiyor. Sorunun çözümünde ilk aşama olarak Azerbaycan ve Çin arasındaki ilişkilerin kapsamının genişletilmesi önemli bir adım olarak görülüyordu.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Nisan 2025’te Çin’e gerçekleştirdiği resmi ziyaret sırasında Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Başkanı Xi Jinping ile kapsamlı bir görüşme gerçekleştirildi. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Azerbaycan’ın Çin’in küresel güvenlik ve küresel kalkınmayla ilgili girişimlerini desteklediğini bir kez daha vurguladı. Görüşme sırasında uluslararası örgütler bünyesinde işbirliği ve karşılıklı desteğin önemine dikkat çekildi. Ziyaret kapsamında Azerbaycan Cumhuriyeti ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında “Kapsamlı Stratejik Ortaklık İlişkilerinin Kurulmasına İlişkin Ortak Bildiri” imzalandı. Bu bildiri, iki ülke arasında bilim ve teknoloji, güvenlik, kültür, ticaret ve enerji gibi birçok alanda işbirliğini genişletmeyi amaçlıyor. Taraflar, ticaret, yatırım, yeşil enerji ve dijital ekonomi alanlarında etkileşimi güçlendirmek ve ticaret ve ekonomi alanındaki ikili iş birliğinin yüksek kalitede gelişmesine katkıda bulunmak amacıyla “Yatırım İş Birliği Çalışma Grubu” kurulmasına karar verdiler. Toplantının en akılda kalan yönlerinden biri de iki ülke arasındaki karşılıklı vize rejiminin kaldırılması konusu oldu.

Sonuç olarak, Azerbaycan ve Çin arasında stratejik ortaklık anlaşması imzalanmış ve ilişkiler daha yüksek bir düzeyde gerçekleşmektedir. Gelecekte çeşitli alanlarda yeni projelerin hayata geçmesiyle, şirketler arası işbirliğinde yeni eğilimlerin ortaya çıkmasıyla ve halkların entegrasyonuyla ilişkilerin daha yüksek bir “Stratejik İttifak” seviyesine yükselmesi için gerekli koşullar yaratılabilir. Vizesiz seyahat imkanı, ülkeler arasında turizmin gelişmesi üzerinde daha büyük bir etkiye sahip olacaktır. Azerbaycan Cumhuriyeti İstatistik Komitesi’nin raporlarına göre, 2024 yılında Çin’den gelen yabancıların sayısı 2023 yılına kıyasla 1,9 kat artmıştır. Azerbaycan’a 2023 yılında gelen Çin vatandaşlarının sayısı 23.154 kişi olmuştur. Azerbaycan Turizm Bürosu’nun istatistiklerine göre, 2024 yılında Çin’den gelenlerin sayısı 44.798 kişiye ulaştı. Vize rejiminin kaldırılmasıyla birlikte bu göstergelerin önümüzdeki yıllarda daha da artacağını söylemek mümkündür.

Enerji sektöründeki işbirliği çerçevesinde Çinli şirketlerle yeni projelerin hayata geçirilmesi ve yatırım hacminin artırılması, Azerbaycan’ın alternatif enerji yönündeki yeni başarılarında ve elde edilen enerjinin Avrupa pazarlarına ihraç edilmesinde önemli rol oynayacaktır. Önümüzdeki yıllarda tarafların yenilenebilir enerji kaynakları alanında ve sürdürülebilir sosyo-ekonomik kalkınmayı teşvik etme konusunda aktif olarak işbirliği geliştirecekleri gözlemlenebilir. Eğitim alanındaki ilişkilerin genişletilmesi, Çin’de nitelikli personel yetiştirilmesi ve Çinli öğrencilerin Azerbaycan’daki eğitimlerinin desteklenmesi açısından ek avantajlar getirecektir. Teknoloji alanında işbirliği ise Azerbaycan’ın ihtiyaç duyduğu teknolojik ekipmanların ülkeye ithal edilmesinde önemli rol oynayacaktır. Nitekim 2024-2025 yılları çerçevesinde Azerbaycan’da ulaşım altyapısının daha da iyileştirilmesi amacıyla Çin’den hibrit ve elektrikli otobüsler ve otomobiller ithal edilmiştir. Bu sürecin süreklilik arz edeceğini öngörmek mümkündür. Azerbaycan dış politikasının temel yönlerinden biri olan Çin ile kapsamlı stratejik ortaklığın derinleşmesi bağlamında, 2026 yılı boyunca her iki ülkeden yetkililer, diplomatik kurum temsilcileri, düşünce kuruluşları ve çeşitli sivil toplum kuruluşları arasında düzenli resmi toplantılar düzenlenecektir. Ayrıca, önümüzdeki yıllarda güvenlik ve askeri sektörlerde teknolojinin kullanımını geliştirmek için adımlar atılacağı da belirtilmelidir.

Kaynakça